Հայաստանի ներքին արտաքին իրադրությունը XVII դարի երկրորդ կեսերին, XVIII դարի առաջին կեսին/Էջ 70-74 պատմել, էջ 74-ի հարցերին/
Խաչատուր Ա Գաղաթացի – Ամենայն Հայոց կաթողիկոս, ով կարևոր դեր է խաղացել հայ եկեղեցական և քաղաքական կյանքում։
Մահտեսի Մուրադ – Հայ վաճառական և ազգային գործիչ, որն ակտիվորեն մասնակցել է ազատագրական շարժումներին։
Հակոբ Ջուղայեցի – Հայ վաճառական և դիվանագետ, որը ներգրավված էր քաղաքական ծրագրերում։
Իսրայել Օրի – Հայ ազգային-ազատագրական գործիչ, դիվանագետ, որը փորձել է եվրոպական և ռուսական աջակցությամբ ազատագրել Հայաստանը։
Յոհան Վիլհելմ – Պֆալցի դուքս, որի հետ Իսրայել Օրին բանակցություններ էր վարում Հայաստանի ազատագրման հարցով։
Անգեղակոթ – Գյուղ Սյունիքում, որտեղ Դավիթ Բեկը կռվել է օսմանյան զորքերի դեմ։
Պֆալցյան ծրագիր – Իսրայել Օրիի մշակած ծրագիր, ըստ որի՝ հայերի ազատագրումը պետք է իրականացվեր եվրոպական ուժերի օգնությամբ։
Մոսկովյան ծրագիր – Իսրայել Օրիի երկրորդ ծրագիրը, որով նա փորձում էր հայերի ազատագրության հարցում ներգրավել Ռուսաստանին։
Պյոտր I – Ռուսաց կայսր, որի հետ հայ գործիչները փորձել են բանակցել՝ Հայաստանի ազատագրության համար։
Կաթողիկոս Եսայի Հասան-Ջալալյան – Գանձասարի կաթողիկոս, որը մեծ դեր է խաղացել Արցախի պաշտպանության և ինքնավարության գործում։
Ավան և Թարխան հարյուրապետեր – Հայ զորականներ, որոնք Դավիթ Բեկի գլխավորությամբ կռվել են օսմանյան և պարսկական զորքերի դեմ։
Դավիթ Բեկ – Հայկական ազատագրական շարժման առաջնորդ, որը գլխավորել է Սյունիքի ապստամբությունը։
Մխիթար Սպարապետ – Դավիթ Բեկի աջակիցը, որը նրա մահից հետո շարունակել է պայքարը։
Տեր Ավետիս – Հայ հոգևորական, որը մասնակցել է ազատագրական պայքարին։
Հալիձոր – Սյունիքի կարևոր ամրոց, որը Դավիթ Բեկի գլխավոր ռազմական կենտրոններից էր։
Սղնախներ – Ամրացված գյուղեր կամ ամրոցներ, որտեղ հայերը պայքարել են օտար զավթիչների դեմ։
ա.XVI-XVII դարերում Հայաստանը չուներ անկախ պետություն, և հայոց եկեղեցին դարձավ միակ ազգային կառույցը, որը կարող էր ղեկավարել ազատագրական շարժումը։ Եկեղեցին մեծ հեղինակություն ուներ ժողովրդի շրջանում, իսկ Էջմիածինն ու Գանձասարը ոչ միայն հոգևոր, այլև քաղաքական կենտրոններ էին։ Հայոց կաթողիկոսներն ու հոգևորականները արտաքին կապեր ունեին Եվրոպայի և Ռուսաստանի հետ՝ փորձելով ապահովել օտար տերությունների աջակցությունը։ Բացի այդ, եկեղեցին մասնակցում էր զինված պայքարին՝ կազմակերպելով ռազմական խմբեր, իսկ որոշ հոգևորականներ անձամբ ներգրավվում էին ազատագրական մարտերին։
բ.Հայ ազատագրական շարժման առաջնորդները Հայաստանի ազատագրության հարցում հույսները կապում էին Արևմտյան Եվրոպայի հետ, քանի որ եվրոպական երկրները հակամարտության մեջ էին Օսմանյան կայսրության հետ, և հայերը փորձում էին օգտվել այդ հակամարտությունից։ Եվրոպայում դեռևս ուժեղ էր խաչակրաց գաղափարը, և հայերը ներկայացնում էին իրենց պայքարը որպես քրիստոնեության պաշտպանություն։ Հայ վաճառականները լայն կապեր ունեին Եվրոպայում, ինչը նպաստում էր հայկական հարցի բարձրացմանը։ Բացի այդ, եվրոպական տերությունները ձգտում էին ընդլայնել իրենց ազդեցությունը Արևելքում, և հայ գործիչները փորձում էին օգտագործել այս հնարավորությունը Հայաստանի ազատագրման համար։
գ.Իսրայել Օրին մշակել էր երկու ծրագիր՝ «Պֆալցյան» և «Մոսկովյան»։ «Պֆալցյան ծրագիրը» ենթադրում էր, որ եվրոպական երկրները կաջակցեն Հայաստանի ազատագրմանը, սակայն դա անիրատեսական էր, քանի որ եվրոպական տերությունները զբաղված էին իրենց ներքին խնդիրներով և առաջնային չէին համարում Հայաստանի հարցը։ Մինչդեռ «Մոսկովյան ծրագիրը» ավելի իրատեսական էր, քանի որ Ռուսաստանը հետաքրքրված էր Կովկասով և ցանկանում էր ընդլայնել իր ազդեցությունը տարածաշրջանում։ Պյոտր I-ի օրոք Ռուսաստանը նույնիսկ արշավեց դեպի Կովկաս, սակայն հետո հետ քաշվեց, ինչի հետևանքով հայերը մնացին անպաշտպան։ Եվրոպական երկրները ցանկանում էին թուլացնել Օսմանյան կայսրությունը, բայց նրանց առաջնային շահերը Կենտրոնական Եվրոպայում էին։ Ռուսաստանը, իր հերթին, ձգտում էր ամրապնդել դիրքերը Կովկասում՝ օգտագործելով հայերի աջակցությունը։
1.Արցախում և Սյունիքում ստեղծված սղնախները (բնական ու ամրացված տեղանքներ) կարևոր դեր էին խաղում պաշտպանական համակարգում։ Դրանք ապահովում էին բնակչության պաշտպանության և ինքնապաշտպանության համար անհրաժեշտ պայմանները։ Սղնախները նպաստում էին հակառակորդի առաջխաղացման դանդաղեցմանը, քանի որ բարձունքներում կառուցված ամրությունները դժվար հաղթահարելի էին։ Դրանք ծառայում էին նաև որպես զորքերի կենտրոնացման վայրեր, որտեղ հայ ապստամբները կազմակերպում էին դիմադրություն։ Սղնախների ստեղծման նպատակը պարսկական և օսմանյան զորքերի դեմ պաշտպանությունը և հայերի ռազմական ինքնուրույնության ամրապնդումն էր։
2.Արցախի և Սյունիքի ազատագրական շարժումները չհասան վերջնական հաջողության մի քանի պատճառներով։ Նախ, բացակայում էր արտաքին աջակցությունը, քանի որ եվրոպական տերությունները միայն խոստումներ էին տալիս, բայց գործուն աջակցություն չէին ցուցաբերում։ Ռուսաստանն էլ, չնայած սկզբնական հետաքրքրությանը, հետագայում դադարեց ակտիվորեն միջամտել։ Բացի այդ, հայ ապստամբները չէին կարողանում երկարատև դիմագրավել պարսկական և օսմանյան հզոր զորքերին, քանի որ չունեին բավարար թվով զինված ուժեր և ռազմավարական ռեսուրսներ։ Ներքին քաղաքական ու ռազմական կազմակերպվածության պակասը, ինչպես նաև օսմանյան ու պարսկական բանակների կրկնվող արշավները, թուլացրեցին շարժումը, ինչի հետևանքով այն չհասավ իր նպատակին։
3.Պարսկաստանի շահ Թահմասպ II-ի կողմից Դավիթ Բեկի իշխանության ճանաչումը պայմանավորված էր այն հանգամանքով, որ պարսիկները ցանկանում էին ստանալ հայերի աջակցությունը օսմանցիների դեմ պայքարում։ Այդ շրջանում Պարսկաստանը թուլացած էր, և Թահմասպ II-ը փորձում էր հայերին դարձնել դաշնակիցներ, որպեսզի օգտագործի նրանց ռազմական ներուժը։ Դրամ հատելու իրավունքը Դավիթ Բեկին տրվեց որպես իշխանության ճանաչման խորհրդանիշ, ինչը նաև նշանակում էր, որ հայերը որոշակի ինքնավարություն էին ստանում պարսիկների կողմից։ Սա պարսիկների կողմից քաղաքական քայլ էր՝ հայերին իրենց կողմ գրավելու և նրանց միջոցով Կովկասում դիրքերը պահպանելու համար։
Առաջադրանք 2
Հայ ազատագրական պայքարը XVII դարի երկրորդ կեսերին/ էջ 75-80 պատմել, էջ 80-ի հարցերին գրավոր պատասխանել/
Նադիր շահ — Նադիր շահը Իրանի վերջին մեծ և ազդեցիկ թագավորներից մեկն էր, ով կառավարեց 1736–1747 թվականներին: Նա հիմնադրել է Նադիր Շահի դինաստիան, որն իրականացրեց բազմաթիվ ռազմավարական նվաճումներ և փորձեց վերականգնել Սասանյանների հզորությունը, բայց նրա բռնի կառավարությունը և տարակուսելի գործողությունները հանգեցրին հեղափոխության ու նրա սպանությանը:
Աբրահամ Գ Կրետացի — Աբրահամ Գ-ը Սյունյաց թագավորության վերջին արքան էր, ով իշխանություն վարեց 18-րդ դարի սկզբին: Նա համարվում է Սյունյաց երկրի «կրետացի» կամ ամենաբարձր իշխանությունը՝ ազգաբառարանական դրսևորումներով: Այդ ժամանակահատվածը դարձավ Սյունյաց օրինական պատմության ու մշակույթի կրող:
Խամսայի մելիքություններ — Խամսայի մելիքությունները՝ կամ Խամսայի արքայությունները, Վրաստանի հարավում գտնվող հայկական իշխանի ավանդական կառավարման ձև էր: 18-րդ դարում, երբ նրանց ազդեցությունը մեծ էր, շատ կարևոր դեր խաղացին Վրաստանի ու Հայաստանի քաղաքական և մշակութային կյանքում:
Արևելահնդկական առևտրական ընկերություն — Արևելահնդկական առևտրական ընկերությունը Միացյալ Թագավորության հիմնած կարևոր առևտրական ընկերություններից մեկն էր, որն զբաղվում էր առևտրով Արևելքում, հատկապես Հնդկաստանում: Այս ընկերությունը շատ ազդեցություն ունեցավ Արևելքի տնտեսության ու քաղաքականության վրա:
Հովսեփ Էմին — Հովսեփ Էմինը 19-րդ դարի հայ քաղաքական գործիչներից էր, ով զբաղվել է հայ հասարակական ու քաղաքական կյանքով: Նա մասնակցել է նաև պարսկական և թուրքական իշխանությունների դեմ պայքարին:
Հերակլ II — Հերակլ II-ը Վրաստանի թագավորներից էր, ով կառավարում էր 18-րդ դարի վերջին: Նրա ժամանակաշրջանում Վրաստանը փորձեց վերականգնել անկախությունը և ինքնուրույնություն: Նրա քաղաքականություներում մեծ տեղ էր գրավում Ռուսաստանի հետ հարաբերությունների բարելավումը։
Շահամիր Շահամիրյան — Շահամիր Շահամիրյան՝ հայ ազնվական ընտանքներից մեկը, հայտնի էր իր քաղաքական գործերով։ Նա նաև հայտնի է որպես մշակութային գործիչ և պատմաբան:
Մովսես Բաղրամյան — Մովսես Բաղրամյանը նշանավոր հայ ռազմական առաջնորդ էր, որը խորհրդային Հայաստանի ժամանակաշրջանում ունեցավ մեծ ազդեցություն: Նա մասնակցել է խորհրդային բանակի հաղթանակին Երկրորդ համաշխարհային պատերազմում։
Սիմեոն Ա Երևանցի — Սիմեոն Ա Երևանցին 17-րդ դարում հայ հոգևոր առաջնորդներից էր: Նա հայտնի է իր համբավով և որոշակի մշակութային և կրոնական փոփոխություններով։
Մովսես Սարաֆյան — Մովսես Սարաֆյանը 19-րդ դարի հայ գործիչներից էր, ով կարևոր դեր է խաղացել հայկական ազգային շարժման զարգացման մեջ:
Հովսեփ արքեպիսկոպոս Արղության — Հովսեփ Արղությանը հայ եկեղեցու կարևոր առաջնորդներից էր: Նա հայտնի էր իր բարոյական սկզբունքներով և բարեկարգումների առաջարկներով։
«Նոր տետրակ, որ կոչի Յորդորակ» — Այս աշխատությունը նշում է այն ժամանակաշրջանում մշակված հայ գրական և մտավոր մոտեցումները, որոնց մեջ առկա են ազգային պայքարի և մշակութային դաշտի կարևոր հարցեր։
«Որոգայթ փառաց» — Սա հայտնի է որպես գրական երկ, որտեղ ընդգծվում է այդ դարաշրջանի հայ հասարակության մշակութային ու սոցիալական խնդիրները։
«Հյուսիսային ծրագիր» և «Հարավային ծրագիր» — Սա հավանաբար ընդգծում է քաղաքական ծրագրեր, որոնք ուղղված էին այդ ժամանակաշրջանի հայոց պետականության ամրապնդմանը, որոնք տարբեր տարածքների վրա էր ուղղված։
Ցամաքային-քարավանային առևտուր — Այդ ժամանակաշրջանի առևտրի մի ձև էր, երբ ապրանքները փոխադրվում էին ցամաքով, մասնավորապես՝ քարավաններով, որոնք անցնում էին ավելի քան մի քանի հազար կմ ճանապարհներ:
Ծովային և օվկիանոսային առևտուր — Սա նշում է առևտրի ձև, երբ ապրանքները տեղափոխվում էին ծովային ճանապարհներով՝ որպես կարևոր առևտրային ուղիներ, որոնք կապում էին Արևելքը և Արևմուտքը։
ա.Նադիր Շահը նպատակ ուներ վերահսկել հայ բնակչությունը, ամրապնդել իր իշխանությունը և օգտագործել հայերին տնտեսական ու ռազմական շահերի համար։ Նա ձգտում էր նվազեցնել օսմանյան ազդեցությունը, շահել հայերի վստահությունը և Հայաստանը դարձնել բուֆերային գոտի։ Բացի այդ, նա հարկային փոփոխություններով փորձում էր հարստացնել իր պետությունը և որոշ հայերի վերաբնակեցնում էր Պարսկաստանում՝ իր տիրապետությունը ուժեղացնելու համար։
բ.
գ.XV-XVI դդ. ծովային օվկիանոսային առևտուրը ավելի արագ և արդյունավետ էր, քան ցամաքային–քարավանայինը, քանի որ թույլ էր տալիս մեծ քանակությամբ ապրանքներ տեղափոխել՝ նվազեցնելով ճանապարհների վտանգները։ Սակայն այն ավելի թանկ էր՝ պահանջելով մեծ ներդրումներ նավերի և ճանապարհների համար, իսկ նավերի կորուստը մեծ վտանգ էր պարունակում։
1.Հովսեփ Էմինը, որն ուզում էր կազմակերպել ազատագրական շարժում Հայաստանում, բախվեց մի շարք դժվարություններ։ Առաջին հերթին, տեղական իշխանությունները, ինչպես նաև օտարերկրյա տերությունները, լուրջ հակառակություններ ունեին նրա նախաձեռնությանը։ Հայաստանում մեծ քաղաքական անկայունությունը և տարբեր ազգությունների միջև լարվածությունը բարդացնում էին գործընթացը։ Նրա շարժման կազմակերպման ձախողումը ցույց տվեց, որ ժամանակի քաղաքական և սոցիալական պայմանները դեռ չպատրաստ էին ազատագրական գործողությունների համար։
2.Մադրասի խմբակը նպատակ ուներ հայ ժողովրդի անկախությունը նվաճելու և Օսմանյան կայսրությունից բաժանելու։ Հավաքելով ժողովրդին և կազմակերպելով ապստամբական շարժումներ, խմբակը փորձեց հեղաշրջում անել և ստեղծել անկախ հայկական պետություն։ Նրանք նախապատրաստեցին զենքի տրամադրություն, գաղտնի կոմիտեներ հիմնեցին և խմբավորումներ ստեղծեցին տարբեր տարածաշրջաններում։ Սակայն օսմանյան իշխանությունների կողմից խստորեն ճնշվեց շարժումը, և խմբակն ընդհանրապես չէր կարող իրականացնել իր նպատակները։
3.«Հյուսիսային» ծրագիրը կենտրոնանում էր Ռուսաստանի օգնությամբ ազատագրելու հարցը, ինչը կարող էր ավելի իրագործելի լինել՝ հաշվի առնելով Ռուսաստանի կայացած զորքերն ու քաղաքական շահերը տարածաշրջանում։ Այնուամենայնիվ, «Հարավային» ծրագիրը, որը համաձայնող էր Թուրքիայի դեմ պայքարելու, կվերաբերվեր ավելի համարձակ մոտեցումներով, սակայն այն դժվար էր իրագործել՝ հաշվի առնելով թուրքական կայսրության ուժերը ու տարածքային սահմանափակումները։ Ավելի նախընտրելի կարող էր լինել «Հյուսիսային» ծրագիրը, քանի որ Ռուսաստանը պատրաստ էր աջակցել հայերին՝ օգտագործելով իրենց ռազմական ու քաղաքական ազդեցությունը՝ պայմանավորված նաև նրա նպատակներով Կովկասում։ Սա, հավանաբար, ավելի իրական հնարավորություն էր ստեղծում անկախության հասնելու համար, քան «Հարավային» ծրագիրը, որը հանդիպում էր մեծ մարտահրավերների և չէր ունեցել բավարար արտաքին աջակցություն։
4.XVIII դ. վերջին ռուսահայ գործիչները կարևորում էին միապետական (թագավորական) կարգերը, քանի որ նրանք տեսնում էին, որ միապետական համակարգը ավելի կայուն էր ու նպաստում էր իշխանությունների կենտրոնացմանը, ինչը թույլ կտար ավելի արդյունավետորեն լուծել Հայաստանի քաղաքական ու սոցիալական հարցերը։ Ռուսական կայսրությունը նույնպես միապետական համակարգ էր, ու հայ գործիչները հնարավորություն էին տեսնում դրանում՝ որպես աջակցություն իրենց նպատակներին։ Հնդկահայ գործիչները, սակայն, ավելի շատ ուղղված էին հանրապետական կարգերին, քանի որ Հնդկաստանի անկախության պայքարի և արևմտյան երկրների հանրապետական գաղափարների ազդեցությամբ սկսեցին տեսնել հանրապետությունը որպես ազատության, հավասարության և արդարության ճանապարհ։ Նրանք հասկանում էին, որ հանրապետական համակարգը կարող է ապահովել մեծ հնարավորություններ հայ ժողովրդի համար՝ թույլ տալով ավելի ազատ ու արդար հասարակություն ստեղծել, առանց միապետի կամ արտաքին իշխանության ազդեցության։
Դավիթ Հովհաննիսյանի ուսումնական բլոգ 