Առաջադրանք 1
Գլուխ 2.8-Հայաստանի հարաբերությունները հարևան պետությունների հետ/ էջ 59-63, պատմել/
Գրավոր պատասխանել հարցերին
ԱՆՈՒՆՆԵՐ ԵՎ ՀԱՍԿԱՑՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ
Բացատրի՛ր և բնութագրի՛ր
Առաջին աշխարհամարտ-1914–1918 թվականների մեծ պատերազմի փուլը, որի հետևանքով Օսմանյան կայսրության մարտական գործողությունները և տարածաշրջանային փոփոխությունները խորացրին հայերի և գլոբալ ուժերի խնդիրները։
«չեզոք գոտի»-Լոռիի և հարակից շրջանների ժամանակավոր ընդգրկում/կարգավորման հատուկ ռեժիմ՝ հնարավոր բախումները կրճատելու նպատակով
կովկասյան թաթարներ-Ներկայիս Ադրբեջանցիները
Ս. Շահումյան-Բաքվի շրջանի պաշտպանության ժամանակակի հայ մարտիկ-գլուխներից մեկը
Հ. Բագրատունի-Բաքվի շրջանի պաշտպանության ժամանակակի հայ մարտիկ-գլուխներից մեկը
Սեբաստացի Մուրադ-Բաքվի շրջանի պաշտպանության ժամանակակի հայ մարտիկ-գլուխներից մեկը
Խ. Բեկ-Սուլթանով-բրիտանական աջակցությամբ նշանակված գեներալ-նահանգապետ/գերատեսիչը
Ա. Շահմազան-Ղարաբաղ-Զանգեզուրի մարզային խորհրդի ղեկավար
Դրո-հայ ռազմական ու քաղաքական գործիչ
Գ. Նժդեհ-հայ մարտական հրամանատար, Զանգեզուրյան, Լոռիի և այլ գործողությունների մասնակից ու հրամանատար։
Պ. Տեր-Դավթյան-
ՀԻՄՆԱԿԱՆ
ԳԱՂԱՓԱՐՆԵՐ
ա. Ներկայացրո՛ւ։ Բնութագրի՛ր ՀՀ հարաբերությունները հարևան Իրանի, Վրաստանի և
Ադրբեջանի հետ: Ներկայացրո՛ւ հայերի պայքարը Ղարաբաղում և Զանգեզուրում:
Հայաստանի հարաբերությունները Իրանի հետ հիմնականում լավ էին։ Վրաստանի հետ հարաբերությունները լարվածացան սահմանային տարաձայնությունների, բայց հետո հարաբերությունները թեքվեցին դեպի լավը։ Ադրբեջանի հետ հարաբերությունները մշտապես հակասական էին՝ կապված Լեռնային Ղարաբաղի և Զանգեզուրի տարածքային հավակնությունների հետ։ Հայերը Ղարաբաղում և Զանգեզուրում վարում էին պաշտպանական պայքար՝ փորձելով պահպանել ինքնությունն ու բնակչության անվտանգությունը։
բ. Բացատրի՛ր։ Ի՞նչ արմատներ ունեին հայվրացական և հայ-ադրբեջանական վեճերը:
Հայ-վրացական վեճերի արմատները կապված էին Լոռու, Ջավախքի և սահմանների անհստակ բաժանման հետ։ Իսկ հայ-ադրբեջանական հակամարտությունը խոր արմատներ ուներ՝ պայմանավորված Ղարաբաղի, Զանգեզուրի և Նախիջևանի նկատմամբ մրցակցությամբ, ինչպես նաև փոխադարձ ազգային շարժումների հակադրությամբ։
գ. Վերլուծի՛ր։ Հնարավո՞ր էր արդյոք խուսափել
Վրաստանի ու Ադրբեջանի հետ բախումներից և ի՞նչ գնով։
Տեսականորեն հնարավոր էր խուսափել բախումներից միայն մեծ քաղաքական զիջումների և միջազգային ուժերի միջամտության շնորհիվ։ Սակայն իրական պայմաններում՝ թույլ պետություն, անորոշ սահմաններ և հարևանների հավակնություններ, բախումները գրեթե անխուսափելի էին։ Խուսափելը կնշանակեր տարածքային և քաղաքական լուրջ կորուստներ Հայաստանի համար։
ՔՆՆԱԴԱՏԱԿԱՆ
ՄՏԱԾՈՂՈՒԹՅՈՒՆ
1. Ճանաչի՛ր ազդեցությունը։ Ի՞նչ ազդեցություն ունեցան այս
փուլի հայ-ադրբեջանական հարաբերությունները բոլշևիկյան իշխանության և դրան հաջորդող տարիներին: Ի՞նչ նշանակություն ունեցավ Բաքվի պայքարը Հայաստանի Հանրապետության համար:
Հայ-ադրբեջանական թշնամական հարաբերությունները բոլշևիկների համար հիմք դարձան ավելի հեշտ միջամտելու և տարածաշրջանը վերահսկելու։ Բաքվի պայքարը կարևոր էր Հայաստանի համար, քանի որ այնտեղ մեծ հայկական համայնք կար, և արդյունաբերական ու նավթային կենտրոնի կորուստը թուլացրեց հայկական դիրքերը տարածաշրջանում։
2. Ընդհանրացրո՛ւ։ Ինչո՞վ էր պայմանավորված Մեծ Բրիտանիայի տարբերակված մոտեցումը Ղարաբաղի և Նախիջևանի հարցերում: Ի՞նչ ազդեցություն ունեցավ Ադրբեջանում բոլշևիկյան իշխանության հաստատումը տարածքային
խնդիրների վրա:
Մեծ Բրիտանիան տարբեր մոտեցում ուներ Ղարաբաղի և Նախիջևանի նկատմամբ, քանի որ ցանկանում էր տարածաշրջանում պահել իր ռազմավարական շահերը՝ հատկապես Պարսից ծոցի և նավթային շրջանների վերահսկումը։ Ադրբեջանում բոլշևիկյան իշխանության հաստատումը փոխեց ուժերի հարաբերակցությունը և հանգեցրեց այն բանին, որ այդ տարածքներն ավելի հեշտ անցան սովետական ազդեցության տակ՝ խորացնելով տարածքային խնդիրները։
3. Գնահատի՛ր։ Հիմնավորի՛ր, թե ինչու էին Հայաստանի տարածքային ակնկալիքները արդարացի. պատմություն, ժողովրդագրություն:
Հայաստանի տարածքային ակնկալիքները հիմնավոր էին, քանի որ այդ տարածքներում հայ բնակչությունը դարերով մեծամասնություն էր, իսկ պատմականորեն այդ երկրամասերը եղել էին հայկական մշակութային և պետական կյանքի մաս։ Բնակչության կառուցվածքն ու պատմական ժառանգությունը փաստում էին, որ Հայաստանը ուներ իրավական և բարոյական հիմք պահանջելու այդ տարածքները։
Առաջադրանք 2
Հայաստանը Խորհրդային Ռուսաստանի և Մուստաֆա Քեմալի կառավարությունների թիրախում. ՀՀ անկումը/ էջ 66-70 պատմել/
ԱՆՈՒՆՆԵՐ ԵՎ ՀԱՍԿԱՑՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ
Բացատրիր և բնութագրիր Բ. Լեգրան . Պ . Մդիվանի • Հ. Օհանջանյան • Ռ. Տեր-Մինասյան. Ս. Կասյան Հայաստանի հեղափոխական կոմիտե • ՀՅԴ բյուրո • Դրո (Դ. Կանայան) • Հ. Տերտերյան
Բորիս Լեգրան — խորհրդային Ռուսաստանի ներկայացուցիչ էր Հայաստանում, ով մասնակցել է Հայաստանի խորհրդային դարձնելուն։
Պոլիկարպե Մդիվանի — վրացի բոլշևիկ գործիչ էր, ով 1920-ին Երևանում մասնակցել է Հայաստանի խորհրդայնացման բանակցություններին։
Համո Օհանջանյան — ՀՅԴ անդամ և Հայաստանի Առաջին Հանրապետության վերջին վարչապետն էր, ով ղեկավարել է երկիրը թուրք-հայկական պատերազմի ընթացքում։
Ռուբեն Տեր-Մինասյան — ՀՅԴ գործիչ էր, ՀՀ վերջին ներքին գործերի նախարարն ու Փետրվարյան ապստամբության ղեկավարներից մեկը, որը պայքարել է բոլշևիկների դեմ։
Սարգիս Կասյան — հայ բոլշևիկ էր, եղել է Հեղկոմի նախագահը և օգնել է Հայաստանում խորհրդային իշխանությունը հաստատել 1920-1921 թթ.
Հայաստանի հեղափոխական կոմիտե (Հեղկոմ) — բոլշևիկների ղեկավարած մարմին էր, որը 1920 թվականի նոյեմբերին հայտարարեց Հայաստանի խորհրդային իշխանության հաստատումն ու ՀՀ կառավարության տապալումը։
ՀՅԴ բյուրո — ՀՅԴ կուսակցության գլխավոր ղեկավար մարմինն էր, որը 1918-1920 թթ. ղեկավարում էր Հայաստանի պետական քաղաքականությունը։
Դրո (Դրաստամատ Կանայան) — հայ ռազմական և քաղաքական գործիչ էր, ՀՀ բանակի հրամանատար, ով 1920 թ. դեկտեմբերին ժամանակավորապես ղեկավարել է Հայաստանը մինչև Հեղկոմի գալը։
Հարություն Տերտերյան — ՀՅԴ անդամ և պետական գործիչ էր, ՀՀ կառավարության անդամ և մասնակցել է 1920-ի Թիֆլիսի բանակցություններին։
ՀԻՄՆԱԿԱՆ ԳԱՂԱՓԱՐՆԵՐ
ա. Նկարագրիր բոլշևիկների ու քեմալականների մերձեցման գործընթացը: Ինչպե՞ս հասունացավ թուրք–հայկական պատե-րազմը և ինչպե՞ս ընթացան ռազմական գործողությունները:
1920 թվականին բոլշևիկյան Ռուսիան և քեմալական Թուրքիան մոտեցան իրար, քանի որ երկուսն էլ դեմ էին Անտանտին ու կայսերապաշտությանը։ Թուրք-հայկական պատերազմը սկսվեց, երբ քեմալականները մերժեցին Սևրի պայմանագիրը և ուզեցին ռազմական ճանապարհով գրավել Արևելյան Հայաստանի տարածքները։ Օպերացիաները սկսվեցին սեպտեմբերին և ավարտվեցին Հայաստանի պարտությամբ ու Ալեքսանդրապոլի պայմանագրի ստորագրումով։
բ . Բացատրի՛ր: Ի՞նչ դիրքորոշում ունեին Անտանտի տերու թյունները պատերազմի ընթացքում, և արդյոք նրանցից որևէ մեկն աջակցել է Հայաստանին: Ինչո՞ւ հայկական բանակը պարտություն կրեց և ովքե՞ր են պատասխանատու այդ պարտության համար
Մեծ Բրիտանիան և Ֆրանսիան, նույնիսկ եթե ճանաչում էին Հայաստանի անկախությունը և ստորագրել Սևրի պայմանագիրը, պատերազմի ժամանակ օգնություն չէին տվել։ Հայկական բանակը Քեմալական Թուրքիայից ծանր պարտություն կրեց, որովհետև միանձնյա էր՝ թվով, զենքով ու ռուսական օգնությամբ զիջելով հակառակորդին։ Պարտության հիմնական պատասխանատվությունը ընկնում է ՀՅԴ կառավարության վրա, որը թերագնահատեց թշնամու ուժը և չկարողացավ ապահովել բանակի մարտունակությունը կամ միջազգային աջակցություն ստանալ։
գ. Վերլուծիր: Ի՞նչ շահեր ու նպատակներ էին միավորում բոլշևիկներին ու քեմալականներին:
Բոլշևիկներին և քեմալականներին միավորում էր իրենց դեմքը Անտանտին և ցանկությունը պայքարել միջազգային իմպերիալիզմի դեմ, ինչն իրար դարձնում էր բնական դաշնակիցներ։ Ռուսիան ուզում էր Քեմալի միջոցով վերականգնել ազդեցությունը Անդրկովկասում և ապահովել հարավային սահմանները՝ օգտագործելով թուրքերին Հայաստանի դեմ։ Քեմալը Ռուսաստանից ստանում էր զինվորական ու ֆինանսական աջակցություն՝ իր ազգային շարժումն առաջ տանելու և Սևրի պայմանագիրը չեղարկելու համար։
ՔՆՆԱԴԱՏԱԿԱՆ ՄՏԱԾՈՂՈՒԹՅՈՒՆ
1 . Ճանաչիր ազդեցությունը: Ի՞նչ ազդեցություն ունեցավ բոլշևիկաքեմալական համագործակցությունը Հայաստանի անկման ու Սևրի պայմանագրի չիրագործման վրա:
Բոլշևիկա-քեմալական համագործակցությունը կործանեց Հայաստանի Հանրապետությունը, քանի որ թույլ տվեց Թուրքիային սեպտեմբերյան պատերազմում ջախջախել միանձնյա հայկական բանակին։ Քեմալը ստացավ անհրաժեշտ օգնություն, իսկ 1921 թվականի Մոսկվայի և Կարսի պայմանագրերը վերջնականապես չեղարկեցին Սևրի պայմանագիրը, բաժանելով հայկական տարածքները Թուրքիայի և Խորհրդային Ռուսաստանի միջև։ Արդյունքում, Հայաստանը կորցրեց մեծ մասը իր տարածքի և դարձավ խորհրդային։
2 . Գնահատիր: Վերլուծիր և գնահատական տուր, թե ինչ դեր խաղացին հայերի կրած պարտությունը և Խորհրդային Ռուսաստա– նի երկդիմի դիվանագիտությունը Հայաս– տանի Հանրապետության անկման գոր– δηιน์: