Արևելյան Հայաստանը և ռուս-պարսկական պատերազմները/Էջ 82-85 պատմել, էջ 85-ի հարցերին գրավոր պատասխանել/
1. «Դավիթ-Դանիելյան վեճ» – Սյունիքի մելիքությունների ներքին հակամարտություն Դավիթ Բեկի մահից հետո։
2. Գյուլիստանի պայմանագիր (1813) – Ռուսաստան-Պարսկաստան պատերազմի ավարտով Ղարաբաղի, Գյանջայի և այլ տարածքների անցումը Ռուսաստանին։
3. Թուրքմենչայի պայմանագիր (1828) – Ներսես Ե Աշտարակեցի – Պարսկաստանը զիջեց Արևելյան Հայաստանը Ռուսաստանին, Ներսես Ե-ն աջակցեց հայերի վերաբնակեցմանը։
4. Պասկևիչ — Խաչատուր Լազարյան (Լազարև) – Պասկևիչ՝ ռուս գեներալ, ով գրավեց Երևանը, Լազարյան՝ հայ դիվանագետ, ով աջակցեց հայերի իրավունքներին։
5. Հայկական մարզ (1828-1840) – Ռուսաստանին միացված Արևելյան Հայաստանի վարչական միավոր, լուծարվեց 1840-ին։
6. «Եկեղեցական կանոնադրություն (Պոլոժենիե)» (1836) – Ռուսական օրենք, որը սահմանափակում էր Հայ Առաքելական Եկեղեցու ինքնավարությունը։
7. Երևանի նահանգ (1849-1917) – Ռուսական կայսրության վարչական միավոր, հայության կենտրոն Արևելյան Հայաստանում։
8. Ելիզավետպոլի նահանգ (1868-1917) – Ռուսական նահանգ, որը ներառում էր Գանձակն ու Արցախը։
9. Հայ կամավորական ջոկատներ (1914-1918) – Հայերից կազմված զինված խմբեր, որոնք կռվում էին Օսմանյան Թուրքիայի դեմ։
10. Հայաստանի ինքնավարության նախագիծ – Հայ ազգային գործիչների ծրագրեր՝ ապահովելու ինքնավարություն Օսմանյան և Ռուսական կայսրություններում։
11. Ճորտատիրություն – Համակարգ, որտեղ գյուղացիները կախված էին հողատերերից, վերացվեց 19-րդ դարում։
ա.Գյուլիստանի պայմանագիր (1813 թ.) կնքվեց Ռուսաստանի և Պարսկաստանի միջև՝ ավարտելով 1804-1813 թթ. պատերազմը։ Դրանով Ղարաբաղի, Գյանջայի, Շիրվանի և այլ տարածքներ անցան Ռուսաստանին։
Թուրքմենչայի պայմանագիր (1828 թ.) կնքվեց ևս մեկ ռուս-պարսկական պատերազմի (1826-1828 թթ.) ավարտին, որով Արևելյան Հայաստանը՝ Երևանի, Նախիջևանի և Օրդուբադի խանությունները, անցան Ռուսաստանի վերահսկողության տակ։
Նշանակությունը Հայերի համար
Այս պայմանագրերը վերջ դրեցին Պարսկաստանի իշխանությանը Արևելյան Հայաստանում, ինչը թույլ տվեց հայերին ապրել համեմատաբար կայուն պայմաններում։ Ռուսաստանը խթանեց հայերի վերաբնակեցումը նոր միացված տարածքներում՝ նպաստելով հայ բնակչության թվի աճին։
բ.1828-ից հետո Ռուսաստանը խրախուսեց պարսկահայերի վերադարձը, ինչը բերեց բնակչության աճի, տնտեսական վերելքի և հայկական համայնքների ամրապնդման։ Հայերը վերականգնեցին իրենց մշակույթն ու ավանդույթները, սակայն դարձան ռուսական իշխանության վերահսկողության ենթակա։
գ.Ռուսաստանը ցանկանում էր ամրապնդել իր դիրքերը Անդրկովկասում՝ հայերին որպես դաշնակից օգտագործելով։ Օսմանյան Թուրքիան փորձում էր խանգարել հայերի միավորմանը Ռուսաստանի հետ, իսկ Պարսկաստանը ձգտում էր պահպանել իր վերահսկողությունը։ Էջմիածնի կաթողիկոսությունն ազգային առաջնորդության կենտրոնն էր, և մեծ տերությունները փորձում էին այն պահել իրենց ազդեցության տակ։ Այս պայքարը հայության քաղաքական ճակատագրի վրա մեծ ազդեցություն ունեցավ։
1.1836 թվականին Ռուսական կայսրությունը ընդունեց «Եկեղեցական կանոնադրությունը» (Պոլոժենիե), որը սահմանափակեց Հայ Առաքելական Եկեղեցու ինքնավարությունը։ Այս կանոնադրության նպատակը հայ հոգևոր իշխանության վերահսկողության տակ առնելն էր, որպեսզի եկեղեցին չդառնա ազգային ինքնուրույնության կենտրոն։ Կաթողիկոսը կորցրեց իր նախկին լիազորությունների մի մասը, իսկ եկեղեցու գործերը սկսեցին կարգավորվել ռուսական իշխանությունների կողմից։ Կանոնադրությունը թույլ չտվեց հայ եկեղեցուն հանդես գալ որպես ազգային-քաղաքական ուժ, դարձնելով այն կայսրության վարչական կառույցի մի մաս։
2.XIX դարի սկզբից Ռուսական կայսրությունը Արևելյան Հայաստանում հաստատեց գաղութային վարչակարգ՝ հայերին զրկելով քաղաքական ինքնուրույնությունից։ 1828 թվականին ստեղծվեց Հայկական մարզը, սակայն 1840 թվականին այն լուծարվեց, քանի որ Ռուսաստանը չցանկացավ թույլ տալ հայերի վարչական ինքնակառավարումը։ Դրա փոխարեն հաստատվեց ռուսական ուղիղ կառավարում, որը վերացրեց հայ ավանդական կառավարման համակարգերը։ 1836 թվականին ընդունված «Եկեղեցական կանոնադրությունը» նույնպես ցարիզմի գաղութային քաղաքականության մասն էր, քանի որ այն եկեղեցին ենթարկեց ռուսական վերահսկողությանը։ Բացի այդ, իրականացվեց բնակչության վերաբնակեցման քաղաքականություն, ինչը փոխեց տարածաշրջանի ժողովրդագրական պատկերը՝ ամրապնդելով ռուսական ազդեցությունը։
3.1828 թվականին Ռուսաստանի իշխանությունները մերժեցին Հայաստանի ինքնավարության նախագիծը, քանի որ դա հակասում էր նրանց քաղաքական շահերին։ Ռուսաստանը չէր ցանկանում թույլ տալ հայկական պետականության վերականգնում, քանի որ դա կարող էր խարխլել կայսրության վերահսկողությունը Անդրկովկասում։ Ինքնավար Հայաստանի գոյությունը կարող էր Ռուսաստանի համար խնդիրներ ստեղծել Օսմանյան կայսրության և Պարսկաստանի հետ հարաբերություններում։ Բացի այդ, կայսրությունն արդեն որդեգրել էր ուղղակի կառավարման քաղաքականություն, ինչը նշանակում էր, որ նա չէր ցանկանում տարածաշրջանում որևէ ինքնուրույն հայկական իշխանություն։ Այսպիսով, Ռուսաստանի կառավարությունը գերադասեց Հայաստանը պահել իր վարչական համակարգի մեջ՝ բացառելով ազգային ինքնավարության հնարավորությունը։
Առաջադրանք 2
Արևմտյան Հայաստանը և Հայկական հարցի միջազգայնացումը/Էջ 86-90 պատմել, էջ 90-ի հարցերին գրավոր պատասխանել/
- Բուխարեստի պայմանագիր (1812) – Ռուս-թուրքական պատերազմի (1806-1812) ավարտական պայմանագիր, որով Բեսարաբիան անցավ Ռուսաստանին։
- Ադրիանապոլսի պայմանագիր (1829) – Ռուս-թուրքական պատերազմի (1828-1829) ավարտական պայմանագիր, որով Օսմանյան կայսրությունը ճանաչեց Ռուսաստանի տիրապետությունը Արևելյան Հայաստանում։
- Սուլթան Աբդուլ Մեջիդ (1823-1861) – Օսմանյան սուլթան (1839-1861), ով նախաձեռնել է Թանզիմաթի բարեփոխումները։
- Թանզիմաթ (1839-1876) – Օսմանյան կայսրությունում իրականացված բարեփոխումների ծրագիր՝ ուղղված պետական կառավարման արդիականացմանը։
- Սան Ստեֆանոյի պայմանագիր (1878) – Ռուս-թուրքական պատերազմի (1877-1878) ավարտական պայմանագիր, որով Օսմանյան կայսրությունը պարտավորվեց բարեփոխումներ իրականացնել հայաբնակ նահանգներում։
- Բեռլինի վեհաժողով (1878) – Մեծ տերությունների հանդիպում, որտեղ վերանայվեց Սան Ստեֆանոյի պայմանագիրը, և հայկական հարցը դարձավ միջազգային։
- Մկրտիչ Խրիմյան (Խրիմյան Հայրիկ, 1820-1907) – Հայ ազգային-մշակութային գործիչ, Կիլիկիայի կաթողիկոս, «Երկաթե շերեփ» ճառի հեղինակ։
- Նուբար փաշա (1825-1899) – Հայ քաղաքական գործիչ, Եգիպտոսի վարչապետ, Հայկական հարցի պաշտպան միջազգային հարթակներում։
- Կովկասյան ճակատ – Առաջին համաշխարհային պատերազմի ռազմաճակատ, որտեղ ռուսական զորքերը պատերազմում էին Օսմանյան կայսրության դեմ։
- Բալկանյան ճակատ – Առաջին համաշխարհային պատերազմի ռազմաճակատ, որտեղ պատերազմում էին Բալկանյան երկրներն ընդդեմ Կենտրոնական տերությունների։
- Հայկական հարց – Հայ ժողովրդի քաղաքական, իրավական և սոցիալական իրավունքների խնդիր, որն առաջացավ Օսմանյան կայսրությունում 19-րդ դարի երկրորդ կեսին։
ա.Բուխարեստի պայմանագիր (1812) կնքվեց Ռուսաստանի և Օսմանյան կայսրության միջև՝ 1806-1812 թթ. Ռուս-թուրքական պատերազմի ավարտից հետո։ Այն հայության համար մեծ նշանակություն չուներ, սակայն ցույց տվեց Ռուսաստանի ազդեցության աճը տարածաշրջանում։
Ադրիանապոլսի պայմանագիր (1829) կնքվեց 1828-1829 թթ. Ռուս-թուրքական պատերազմի ավարտից հետո։ Այս պայմանագրով Օսմանյան կայսրությունը պարտավորվեց չխոչընդոտել Արևմտյան Հայաստանի քրիստոնյաների Ռուսաստանին ներգաղթին, ինչը հանգեցրեց հայերի զանգվածային գաղթի։
բ.1839 թ հրովարտակի Գյուլհանեի խաթթը-շերիֆ առանցքային դրույթները
Բոլոր քաղաքացիների հավասարություն օրենքի առաջ անկախ կրոնական պատկանելությունից
Կառավարության պարտավորությունը պաշտպանել իր բոլոր հպատակների կյանքն ու գույքը
Բյուրոկրատիայի բարեփոխում և հարկային համակարգի արդիականացում
Թանզիմաթի ազդեցությունը հայերի վրա
Հայերը հնարավորություն ստացան ավելի ակտիվ մասնակցելու Օսմանյան կայսրության վարչական գործերին
Ստեղծվեց Հայ ազգային սահմանադրությունը 1863 որը կարգավորեց Հայոց Պատրիարքարանի գործառույթները
Սակայն բարեփոխումները փաստացիորեն չիրականացվեցին լիարժեք և չկանխեցին հայերի նկատմամբ հետագա բռնությունները
գ.Սան Ստեֆանոյի պայմանագրի 16-րդ հոդվածը
Օսմանյան կայսրությունը պարտավորվում էր բարեփոխումներ իրականացնել հայկական վիլայեթներում ռուսական վերահսկողության ներքո
Հայաստանը փաստացի դառնում էր Ռուսաստանի քաղաքական ազդեցության գոտի
Բեռլինի պայմանագրի 61-րդ հոդվածը
Նույն պարտավորությունն էր հայաբնակ շրջաններում բարեփոխումների իրականացում սակայն առանց ռուսական վերահսկողության
Պայմանագիրը թույլ տվեց Օսմանյան կայսրությանը խուսափել իրական բարեփոխումներից ինչը հայերի դրությունը թողեց անփոփոխ
1.Թուրքմենչայի պայմանագիր (1828)
Ռուսաստանը և Պարսկաստանը կնքեցին այս պայմանագիրը Ռուս-պարսկական պատերազմի (1826-1828) ավարտից հետո։ Դրա արդյունքում Արևելյան Հայաստանը՝ Երևանի և Նախիջևանի խանությունները, միացվեցին Ռուսաստանին։ Սա նպաստեց հայության ավելի ապահով պայմաններում ապրելու հնարավորությանը, ինչպես նաև սկսվեց հայերի զանգվածային ներգաղթ դեպի Ռուսական կայսրություն։
Ադրիանապոլսի պայմանագիր (1829)
Ռուս-թուրքական պատերազմի (1828-1829) ավարտից հետո կնքված այս պայմանագիրը հնարավորություն տվեց Արևմտյան Հայաստանի հայերին գաղթելու Ռուսական կայսրություն՝ հիմնականում Արևելյան Հայաստան։ Սա հանգեցրեց հայերի թվաքանակի նվազմանը Օսմանյան կայսրությունում և նրանց առավել խոցելի դրությանը՝ առանց միջազգային ուժեղ երաշխիքների։
2.Այս արտահայտությունը նշանակում է, որ Հայկական հարցի միջազգային ճանաչումը գործնականում ոչ մի արդյունք չտվեց, քանի որ տարբեր երկրներ այն օգտագործում էին սեփական քաղաքական շահերի համար, սակայն իրական գործողություններ չէին ձեռնարկում։ Այսպիսով, հայերի անվտանգությունն ու իրավունքները մնացին առանց հստակ երաշխիքների, և մեծ տերությունները միայն խոստումներ էին տալիս առանց իրական միջամտության։
3.Խրիմյան Հայրիկը Բեռլինի վեհաժողովը համեմատում էր հարիսայի կաթսայի հետ՝ ակնարկելով, որ մեծ տերությունները բաժանում էին Օսմանյան կայսրության տարածքները, բայց հայերը, չունենալով ուժեղ պաշտպանություն, մնացին առանց բաժնի։ «Երկաթե շերեփ» արտահայտությամբ նա նկատի ուներ, որ միայն ուժի միջոցով կարելի է հասնել իրավունքների իրականացմանը։ Նա ցավով նշում էր, որ հայերն «թղթե շերեփով» մասնակցեցին վեհաժողովին, այսինքն՝ առանց ռազմական կամ քաղաքական ուժի, ուստի նրանք չստացան այն, ինչին ձգտում էին։
Դավիթ Հովհաննիսյանի ուսումնական բլոգ 